Działalność ludzka w zakresie stwarzania zagrożeń ekologicznych. Pozostawianie śmieci w lasach i miejscach do tego nie przeznaczonych. Składowiska odpadów. Przemysł chemiczny i jego skutki na środowisko naturalne. Przewóz materiałów chemicznych liniami kolejowymi i drogowymi.

Przewóz materiałów chemicznych liniami kolejowymi i drogowymi.

Każdego roku zwiększa się ilość i asortyment przewożonych materiałów chemicznych. Do ich przewozu stosuje się coraz to nowe tworzywa i opakowania, przewozi się w dużych ilościach gazy skroplone w zbiornikach „bezciśnieniowych” w stanie silnie oziębionym, ale niedostatecznie zabezpieczonych przed wypływem tych gazów na zewnątrz w przypadku nagłego wzrostu temperatury lub uszkodzeń mechanicz­nych podczas transportu kolejowego czy drogowego. Dodatkowo w transporcie kolejowym oprócz przewozów krajowych zwiększa się ilość przewozów tranzytowych substancji chemicznych.

Niebezpieczne materiały chemiczne są to materiały, które ze względu na swe własności chemiczne, fizyczne lub biologiczne mogą w razie nieprawidłowego obchodzenia się z nimi spowodować zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego albo dóbr materialnych. Mogą one: stwarzać zagrożenie chemiczne (potencjalne niebezpieczeństwo zatrucia, pożaru lub wybuchu, jakie stwarzają z powodu swych własności fizyko-chemicznych i toksycznych substancje chemiczne stosowane w wysokich stężeniach, temperaturach lub ciśnieniach, stosowane w dużych ilościach, powstające jako produkty uboczne w procesach technologicznych lub w trakcie prac z tymi substancjami – prace przeładunkowe); być potencjalnym źródłem zagrożenia chemicznego (miejsce magazynowania, transportowania lub przetwarzania substancji chemicznych, które w normalnych warunkach procesu technologicznego jest zabezpieczone przez konstrukcję instalacji technologicznej lub magazynowej, a w warunkach awaryjnych, np. uszkodzenie instalacji, może spowodować uwolnienie niebezpiecznych materiałów chemicznych i wytworzyć niebezpieczeństwo pożarowe, wybuchowe lub toksyczne dla ludzi, instalacji i środowiska o zasięgu lokalnym lub masowym); być przyczyną awarii chemicznej (nieprzewidziane i nagle powstające, w czasie pracy urządzeń technologicznych anormalności spowodowane uszkodzeniem lub rozszczelnieniem, połą­czone z wypływem do otoczenia substancji chemicznych powodujących rzeczywiste zagrożenie: toksyczne, pożarowe lub wybuchowe); być przyczyną nadzwyczajnego zagrożenia środowiska (zagrożenie spowodowane zdarzeniem nie będącym klęską żywiołową, które może wywołać znaczne zniszczenie środowiska lub pogorszenie jego stanu, stwarzające powszechne niebezpieczeństwo dla ludzi i środo­wiska).

Transport materiałów niebezpiecznych opiera się na międzynarodowych umowach. Informacje o rodzaju niebezpieczeństwa stwarzanego przez substancje chemiczne zostały określone w umowach międzynarodowych dotyczących przewozu towarów niebezpiecznych: RID - dotyczących transportu kolejowego, ADR - dotyczących transportu drogowego, IMDG-Code - dotyczących transportu morskiego, ICAO - dotyczących transportu lotniczego, ADN - dotyczących transportu śródlądowego.

Klasyfikacja materiałów niebezpiecznych (na przykładzie transportu kolejowego i drogowego).

Transport kolejowy RID

Klasa 1 - Materiały wybuchowe i przedmioty z materiałami wybuchowymi.

Klasa 2 - Gazy sprężone, skroplone lub rozpuszczone pod ciśnieniem,

Klasa 3 - Materiały ciekłe zapalne,

Klasa 4.1. - Materiały stałe zapalne,

Klasa 4.2. - Materiały samozapalne,

Klasa 4.3. - Materiały wytwarzające w zetknięciu z wodą gazy zapalne,

Klasa 5.1. - Materiały utleniające, podtrzymujące palenie,

Klasa 5.2. - Nadtlenki organiczne,

Klasa 6.1. - Materiały trujące,

Klasa 6.2. - Materiały budzące odrazę lub zaraźliwe,

Klasa 7 - Materiały promieniotwórcze,

Klasa 8 - Materiały żrące.

Klasa 9 - Różne niebezpieczne materiały i przedmioty.

Transport drogowy ADR

Klasa 1a - Materiały i przedmioty wybuchowe,

Klasa 1b - Przedmioty wypełnione materiałami wybuchowymi,

Klasa 1c - Materiały zapalające, ognie sztuczne i podobne materiały,

Klasa 2 - Gazy sprężone, skroplone lub rozpuszczone pod ciśnieniem,

Klasa 3 - Materiały ciekłe zapalne,

Klasa 4.1. - Materiały stałe zapalne,

Klasa 4.2. - Materiały samozapalne,

Klasa 4.3. - Materiały wytwarzające w zetknięciu z wodą gazy zapalne,

Klasa 5.1. - Materiały utleniające, podtrzymujące palenie,

Klasa 5.2. - Nadtlenki organiczne,

Klasa 6.1. - Materiały trujące,

Klasa 6.2. - Materiały budzące odrazę lub zaraźliwe,

Klasa 7 - Materiały promieniotwórcze,

Klasa 8 - Materiały żrące.

Omówimy teraz dość szczegółowo każdą klasę materiałów niebezpiecznych.

Klasa 1 - materiały i przedmioty wybuchowe. Klasa ta obejmuje materiały wybuchowe i napełnione nimi przedmioty np. bomby, pociski, granaty. Do tej klasy, ze względu na wyraźne właściwości wybu­chowe, mogą być zaliczone także niektóre nadtlenki organiczne i pewne postacie saletry amo­nowej.

Klasa 2 - gazy. Materiałami tej klasy są gazy, które w temperaturze 50°C mają prężność par większą niż 300 kPa lub występują całkowicie w stanie gazowym w temperaturze 20°C pod ciśnieniem 101,13 kPa.

Klasa 3 - materiały ciekłe zapalne. Klasa ta obejmuje rozpuszczalniki i inne ciekłe materiały łatwo palne, miedzy innymi pe­stycydy o niskiej temperaturze zapłonu oraz wyroby ciekłe zawierające nitrocelulozę, np. la­kiery oraz wyroby palne o podwyższonej lepkości np. farby. Zaliczono tu także materiały cie­kłe i stałe w stanie stopionym o temperaturze zapłonu powyżej 61°C, które nadawane są do przewozu w temperaturze równej lub wyższej od swojej temperatury zapłonu.

Klasa 4.1 - materiały stałe zapalne. Klasa obejmuje materiały stałe pyliste, granulowane lub pastowate, jeśli spełniają jed­no z następujących kryteriów: zapalają się od płonącej zapałki, zapalają się od źródła zapłonu o określonej energii i spalają się na mierzonej długości w czasie poniżej 45 sek. lub z szybkością większą niż 2,2 mm/sek., dla proszków metali płomień powinien ogarnąć całą próbkę w czasie do 10 min.

Klasa 4.2 - materiały samozapalne. Kryteriami zaliczenia do tej klasy są: podatność na samorzutne zapalenie się materiału w powietrzu w krótkim czasie, albo podatność materiału na samonagrzewanie się w dużej ma­sie w ciągu wielu godzin lub dni, w wyniku czego może dojść do samozapalenia.

Klasa 4.3 - materiały wydzielające w kontakcie z wodą gazy palne. Materiały, które reagując z wodą wydzielają gazy palne mogące tworzyć z powietrzem mieszaniny wybuchowe. Dodatkowo wprowadzono tu również materia­ły wydzielające w kontakcie z wodą gazy żrące.

Klasa 5.1 - materiały utleniające. Materiały te mogą powodować zapalenie innych materiałów lub intensyfikować ich spa­lanie (same nie są palne). Niektóre materiały tej klasy mogą pod wpływem zanieczyszczeń rozkładać się wybuchowo.

Klasa 5.2 - nadtlenki organiczne. Zaliczone są tu materiały organiczne zawierające nietrwałe ugrupowanie atomów -O-O-, przez co mogą być uważane za pochodne nadtlenku wodoru, w którego cząsteczce jeden lub dwa atomy wodoru zastąpiono rodnikami organicznymi. Nadtlenki organiczne są silnymi utle­niaczami, niestabilnymi termicznie.

Klasa 6.1 - materiały trujące. Do klasy tej zalicza się materiały, które w wyniku dostania się do organizmu człowieka wskutek wdychania, przenikania przez skórę lub połknięcia powodują śmierć lub rozstrój zdrowia.

Klasa 6.2 - materiały zakaźne. Do klasy tej zalicza się odpady medyczne oraz inne materiały, o których wiadomo, lub ist­nieje uzasadnione podejrzenie, że zawierają zdolne do życia drobnoustroje (patogeny), np. bakterie, wirusy, grzyby, które wywołują choroby zakaźne u ludzi lub zwierząt i zagrażają ich rozprzestrzenianiem.

Klasa 7 - materiały promieniotwórcze. Kryterium zaliczenia materiału do tej klasy są jego właściwości promieniotwórcze.

Klasa 8 - materiały żrące. Zalicza się tu materiały, które niszczą tkanki nabłonkowe skóry lub błon śluzo­wych lub działają korodująco na metale lub inne materiały.

Klasa 9 - różne materiały i przedmioty niebezpieczne. Zaliczymy tu materiały stwarzające różnorodne zagrożenia nie odpowiadające kryteriom stosowanym przy podziale materiałów na klasy od 1 do 8. Z punktu widzenia zagrożeń stwa­rzanych w transporcie materiały klasy 9 podzielono na następujące grupy: substancje rakotwórcze; materiały wydzielające podczas pożaru silnie trujące dioksyny; materiały, które stwarzają szczególne zagrożenie pożarowe; materiały niebezpieczne różnych klas zawarte w przedmiotach ratowniczych, np. tratwy ratownicze; organizmy zmienione genetycznie; materiały zagrażające środowisku.

Do oznakowania sztuk przesyłek, zawierających materiały niebezpieczne i niektórych pojazdów przewożących takowe materiały używane są nalepki ostrzegaw­cze. Nalepki stosowane do oznakowania sztuk przesyłek powinny mieć kształt kwadratu o wy­miarach co najmniej 100x100 mm, ustawionego na wierzchołku. Nalepki mogą zostać zmniej­szone pod warunkiem, że będą nadal dobrze widoczne. Nalepki stosowane na pojazdach i du­żych kontenerach powinny mieć wymiary co najmniej 250x250 mm.

Rodzaje nalepek ostrzegawczych: Nalepka nr 1 - oznacza właściwości wybuchowe (na pomarańczowym tle w górnej jej części, czarna, rozrywająca się bomba, w dolnej jej części znajduje się czarny numer podklasy i czarna litera grupy zgodności, a w dolnym narożniku - czarna mała cyfra „1”). Nalepki nr 1.4, 1.5, 1.6 - oznaczają właściwości wybuchowe. Nalepka nr 01 - oznacza zagrożenie wybuchem (stosowana tylko do oznaczania zagrożenia dodatkowego w klasach 4.1 i 5.2). Nalepka nr 2 - oznacza gaz niepalny i nietrujący. Nalepka nr 3 - oznacza niebezpieczeństwo pożaru (materiały ciekłe zapalne). Nalepka nr 4.1 - oznacza niebezpieczeństwo pożaru (materiały stale zapalne). Nalepka nr 4.2 - oznacza niebezpieczeństwo samozapłonu. Nalepka nr 4.3 - oznacza niebezpieczeństwo wydzielania się gazu palnego w zetknięciu z wodą. Nalepka nr 5.1 - oznacza materiał utleniający. Nalepka nr 5.2 - oznacza nadtlenek organiczny. Nalepka nr 05 - oznacza niebezpieczeństwo zwiększenia intensywności pożaru (stosowana tylko do oznaczania zagrożenia dodatkowego). Nalepka nr 6.1 - oznacza materiał trujący. Nalepka nr 6.2 - oznacza materiał zakaźny. Nalepka nr 7A - oznacza materiał promieniotwórczy (ostrzega przed materiałem pro­mieniotwórczym w sztukach przesyłki kategorii I - Białej, przy uszkodzeniu opakowania po­wstaje niebezpieczeństwo dla zdrowia). Nalepka nr 7B - oznacza materiał promieniotwórczy (ostrzega przed materiałem promie­niotwórczym w sztukach przesyłki kategorii II - Żółtej, trzymać z dala od sztuk przesyłki zaopatrzonych w nalepkę z napisem „FOTO”, przy uszkodzeniu sztuki przesyłki powstaje nie­bezpieczeństwo dla zdrowia, również niebezpieczeństwo zewnętrznego napromieniowania z odległości). Nalepka nr 7C - oznacza materiał promieniotwórczy (ostrzega przed materiałem promie­niotwórczym w sztukach przesyłki kategorii III - Żółtej, trzymać z dala od sztuk przesyłki za­opatrzonych w nalepkę z napisem „FOTO”, przy uszkodzeniu sztuki przesyłki powstaje nie­bezpieczeństwo dla zdrowia, również niebezpieczeństwo zewnętrznego napromieniowania z odległości). Nalepka nr 7D - oznacza materiał promieniotwórczy (stosowana tylko do oznakowania pojazdu lub kontenera). Nalepka nr 8 - oznacza materiał żrący. Nalepka nr 9 - oznacza materiał przedstawiający zagrożenie inne niż określone w pozo­stałych klasach. Nalepka nr 11 - oznacza pozycję, w jakiej powinna znajdować się przesyłka.

Właściwe oznakowanie pojazdów przewożących materiały niebezpieczne jest jednym ze środków zwiększających bezpieczeństwo przewozu tych materiałów. Pojazdy z nadwoziem skrzyniowym, przewożące materiały niebezpieczne (inne niż ma­teriały wybuchowe klasy 1 i materiały promieniotwórcze klasy 7), są oznakowane tylko poma­rańczowymi, odblaskowymi tablicami ostrzegawczymi, bez numerów rozpoznawczych. Tablice te powinny być prostokątne o wymiarach 400 x 300 mm, dopuszcza się także sto­sowanie tablic o wymiarach 300 x 120 mm. Tablice powinny być umieszczone z przodu i z ty­łu pojazdu w taki sposób, aby były dobrze widoczne. Natomiast cysterny przewożące materiały niebezpieczne powinny być oznako­wane jednocześnie odblaskowymi tablicami ostrzegawczymi zaopatrzonymi we właściwe numery rozpoznawcze i nalepkami ostrzegawczymi. Pojazdy z materiałami szczególnie niebezpiecznymi są oznakowane jednocześnie odblaskowymi tablicami ostrzegawczymi z numerami rozpoznawczymi i nalepkami ostrzegawczymi.

Numery rozpoznawcze zagrożenia składają się z dwóch lub trzech cyfr. Cyfra pierwsza informuje o zagrożeniu głównym, następne o dodatkowych zagrożeniach stwarzanych przez dany materiał. Powtórzenie cyfry w numerze rozpoznawczym zagrożenia (pierwsza i druga cyfra takie same) oznacza nasilenie głównego zagrożenia. Jeżeli zagrożenie właściwe dla da­nego materiału jest wystarczająco określone jedną cyfrą, to po takiej cyfrze występuje zero. Poza wymienionymi cyframi wprowadzony został dodatkowy znak „X” który, umiesz­czony przed numerem rozpoznawczym zagrożenia, oznacza, że materiał reaguje niebezpiecz­nie z wodą.

Podstawowe znaczenie pierwszych cyfr w numerach rozpoznawczych zagrożenia:

2 - emisja gazu spowodowana ciśnieniem lub reakcją chemiczną,

3 - zapalność materiałów ciekłych (par) i gazów lub materiał ciekły samonagrzewający się,

4 - zapalność materiałów stałych lub materiał samonagrzewający się,

5 - działanie utleniające (wzmagające palenie),

6 - działanie trujące lub zakaźne,

7 - działanie promieniotwórcze,

8 - działanie żrące,

9 - zagrożenie samorzutną i gwałtowną reakcją (wybuchem, rozkładem lub polimeryza­cją, z wydzieleniem znacznej ilości ciepła lub gazu palnego lub trującego).

Druga i trzecia cyfra precyzują: rodzaj niebezpieczeństwa, stopień zagrożenia, dodatkowe cechy niebezpieczne. Znaczenie oznaczeń cyfrowych drugiej i trzeciej cyfry numeru:

0 - brak dodatkowego zagrożenia (zagrożenie jest dostatecznie scharakteryzowane pierwszą cyfrą),

1 - wybuchowość,

2 - zdolność wytwarzania gazu,

3 - łatwopalność,

5 - właściwości utleniające,

6 - toksyczność,

7 - promieniotwórczość,

8 - działanie żrące,

9 - niebezpieczeństwo gwałtownej reakcji w wyniku samoczynnego rozpadu lub polimeryzacji.

Przykładowe objaśnienia numerów rozpoznawczych zagrożenia.

Do uzupełnienia tematu należałoby dodać jakie zagrożenia w transporcie kolejowym i drogowym związane są z materiałami niebezpiecznymi.

Zdecydowana większość zagrożeń powstałych w transporcie kolejowym wynika z niedbalstwa i lekceważenia podstawowych zasad bezpieczeństwa przewozu materiałów niebezpiecznych przez pracowników napełniających cysterny i pojemniki, którzy nie kontrolują należycie szczelności zbiorników przed ich napełnieniem oraz stanu techniczne­go armatury. Zdarza się, że w punktach zdawczo-odbiorczych przyjmowane są uszkodzone i nieszczelne cysterny. Służby kolejowe nie dokonują należycie przeglądu wagonów i w związku z tym można spotkać na trasie np. cyster­ny po produktach ropopochodnych z otwartymi włazami lub cysterny z których ulatnia się gaz. Katastrofy (wykolejenia, zderzenia, najechania) z udziałem pociągów towarowych mogą prowadzić do wybuchów, pożarów, a nawet do miejscowego zagrożenia środowiska i poważ­nego zagrożenia chemicznego dla okolicznych terenów lub miejscowości. Na miejscu zdarzenia można spodziewać się spiętrzenia wagonów, zniszczenia torowisk, zerwania sieci trakcyjnej, przewróconych wagonów i lokomotyw oraz rozproszonych elemen­tów konstrukcyjnych wagonów, a także niekorzystnych zjawisk takich jak pożar, wyciek lub wysyp substancji toksycznej. Najczęstszymi przyczynami wycieku materiałów niebezpiecznych są: niedokładnie zamknięte lub uszkodzone górne włazy; niedomknięcie i nieszczelność zaworów; nieszczelne lub źle założone uszczelki i zaślepki na połączeniach; pęknięcie walczaków cystern w czasie nieostrożnego ich przetaczania; korozja nagrzewnic i armatury cystern; przepełnienie cystern powyżej dopuszczalnej granicy (dotyczy cieczy).

Najczęściej występującymi nieprawidłowościami w transporcie drogowym były: niewłaściwe zabezpieczenie przed uszkodzeniami mechanicznymi i ewentualnym wybuchem w czasie transportu; brak należytych zabezpieczeń burt przed otwarciem skrzyni w czasie jazdy; ładowanie butli w skrzyniach powyżej dopuszczalnej wysokości; brak wyposażenia w sprzęt ochrony osobistej i odzież ochronną dla pracowników bio­rących udział w transporcie; niewłaściwe oznakowanie środka transportu; brak instrukcji postępowania w razie awarii lub wypadku; nieszczelność cystern lub butli. Najczęściej wypadki zdarzały się przy załadunku i rozładunku materiałów; przy wszelkich manewrach na drogach; przy przejazdach przez miasta; przy zjechaniu na pobocze lub w czasie postojów awaryjnych; na skutek złego stanu technicznego drogi, na skutek nadmiernej prędkości i niedostosowania jej do warunków drogowych; z powodu złej pogody; z powodu przemęczenia kierowcy. Zagrożenia w transporcie drogowym wynikają m.in. dużej ilości przewożonych substancji; większej niż w transporcie kolejowym różnorodności; brakiem tras do przewozu materiałów niebezpiecznych; stanu technicznego środków transportu; nieprzestrzeganiem przepisów; dużym zagrożeniem kolizji na drogach; brakiem świadomości przewoźników o skutkach zagrożenia. Szczególnie niebezpieczne są wszelkie przewozy materiałów niebezpiecznych przez obszar dużych osiedli i miast. Niebezpieczeństwo to wynika z dużego nasilenia ruchu w obszarze miast, dużej ilości skrzyżowań, które są miejscem kolizji i wypadków, dużego nasilenia ruchu pieszego. 

Pozostawianie śmieci w lasach i miejscach do tego nie przeznaczonych.

Składowiska odpadów.

Przemysł chemiczny i jego skutki na środowisko naturalne.